Konstal 105N – model tramwaju wytwarzanego w latach 1973-1979 przez zakłady Konstal w Chorzowie. Wersja wąskotorowa tego tramwaju oznaczona została jako 805N. Wagony te w momencie powstania były konstrukcją nowoczesną, wyróżniającą się zarówno budową (kanciaste pudło) jak i znacznie lepszymi parametrami eksploatacyjnymi niż inne polskie wagony eksploatowane w tamtych latach. Obecnie większość z nich została skasowana albo przebudowana na wagony Konstal 105Na/805Na. Pojedyncze sztuki są jednak nadal w ruchu liniowym w niektórych miastach w Polsce (Poznań, Warszawa, Wrocław) lub uczestniczą w przejazdach okolicznościowych jako pojazdy zabytkowe (Gdańsk).

Nazwa
Nazwa Konstal 105N pochodzi od nazwy producenta, firmy Konstal i numeru typu wagonu wg norm stosowanych w nazewnictwie wagonów kolejowych, gdzie 1 wagon pasażerski normalnotorowy (8 wagon wąskotorowy), 05 – piąty z kolei wagon, N – wagon tramwajowy znormalizowany. Wszystkie modyfikacje oznaczano przez dołączanie małych liter na koniec nazwy.

Konstrukcja
105N to jednoczłonowy, jednokierunkowy, jednostronny wagon silnikowy, wyposażony w cztery pary drzwi. Tramwaj Konstal 105N miał być początkowo nowszą wersją tramwaju Konstal 13N. Z tego względu podczas budowy zastosowano wiele elementów i rozwiązań tożsamych z tramwajami 13N szczególnie jeśli chodzi o elektrykę oraz mechanikę. Jednakże otrzymały inne, bardziej kanciaste nadwozie (wówczas bardziej nowoczesne) oraz znacznie lepsze silniki. W wagonie zastosowano większą ilość drzwi, powiększono także okna, nad drzwiami umieszczono ekspozytory tablic liniowych, a przedział motorniczego oddzielono od reszty wagonu niewielką szafką z elektryką i kawałkiem dykty. Charakterystyczne były wąskie poziome okienka umiejscowione pod przednią i boczną szybą kabiny motorniczego – ze względu na dużą ilość powierzchni szklanych tramwaj nazywany był akwarium. Układ elektryczny tramwaju umożliwiał jazdę ukrotnioną, ale tylko w składach dwuwagonowych, moc tramwaju była jednak wystarczająca by pociągnąć jeszcze jeden wagon 105N. Tramwaj wyposażono w hamulec elektromagnetyczny, szynowy oraz bębnowy. Głównymi autorami konstrukcji wagonu byli dr hab. inż. Zygmunt Giziński oraz mgr inż. Wojciech Kozik.

ZmodernizowanÄ… wersjÄ… 105N jest tramwaj Konstal 105Na.

WĂłzki
Tramwaj posiada dwa identyczne napędowe wózki skrętne z silnikami napędzającymi obie osie. Wózki są osadzone na belce bujakowej, na której znajduje się gniazdo czopu skrętu na którym spoczywa pudło wagonu. Do belki przymocowane zostały resory piórowe typowe dla wagonów kolejowych, tylko odpowiednio krótsze. Resory kończą się panewkami w których obracają się osie panewki przyspawane do ostojnicy, na której znajdują się dwa silniki ustawione na przekątnej tak aby wózek był równomiernie dociążony. Każdy silnik napędza jedną oś, znajdującą się dalej od stojana. W celu zwiększenia komfortu a także zmniejszenia wysokości wózka zastosowano koła dwublokowe w którym pomiędzy kołem centralnym a obręczą znajduje się warstwa gumy. Rozwiązanie to oprócz zalet takich jak zwiększenie komfortu i obniżenie podłogi ma też wadę, gdyż koło bardziej się zużywa niż w przypadku monobloków co ma znaczenie w przypadku dużego dobowego przebiegu tramwaju.

Instalacja elektryczna
Pantograf
Tramwaje Konstal 105N zostały wyposażone w jeden klasyczny pantograf typu OTK-1 umieszczony nad pierwszym wózkiem. Pantograf ten jest identyczny jak w wagonach Konstal 13N oraz Konstal 102N i pokrewnych. Pantograf może zostać opuszczony ręcznie przez motorniczego lub mechanika za pomocą sznura w kabinie. W przypadku zwolnienia (pęknięcia) sznura pantograf podnosi się.

Układ napędowy
Silniki
W tramwaju montowano 4 szeregowe silniki elektryczne prądu stałego LTa-220, o napięciu znamionowym 300 V i prądzie znamionowym 150 A, mocy godzinowej 41,5 kW. Każdy silnik napędzał jedną oś, silniki obu osi jednego wózka były połączone szeregowo, a układy wózków równolegle. W modyfikacji 105Na zastosowano układ przełączania na czas rozruchu układu równoległego w szeregowy, otrzymując układ 4 silników połączonych szeregowo.

Rozrusznik
W tramwajach Konstal 105N zastosowano oporowy układ rozruchowy oparty o rozrusznik bębnowy GBT-373 taki jak w Konstal 13N. Zasadniczym elementem rozrusznika jest układ 99 oporników połączonych szeregowo. Wyprowadzenia oporników ułożone są w kształcie bębna. Wewnątrz bębna stykowego obraca się wirnik zawierający bęben ze stykami pomocniczymi i krzyżak, na którym znajdują się dwa okrągłe miedziane kółka dociskane sprężynami do styków. Obracanie wirnika z krzyżakiem zmienia położenie kółek stykowych zmieniając liczbę oporników podłączonych w szereg z silnikami, regulując w ten sposób napięcie zasilania silników, a tym samym i ich moc. Przełącznik (wirnik) rozrusznika jest napędzany poprzez przekładnię ślimakową silniczkiem pomocniczym zwanym pilotującym. Silniczkiem pilotującym steruje Przekaźnik samoczynnego rozruchu, który sterowany jest przez pedał nastawnika jazdy wciskany nogą motorniczego. Rozrusznik wykorzystywany jest też do regulacji siły hamowania prądem elektrycznym.

PrzekaĹşnik samoczynnego rozruchu
Przekaźnik samoczynnego rozruchu jest elektromechanicznym urządzeniem załączającym styki silniczka pomocniczego sterującego rozrusznikiem. Na położenie styków wpływają cewki: cewka prądowa – natężenie w niej jest zależne od prądu płynącego przez silniki, cewka regulacyjna – zależna od nastawy motorniczego, cewka wibracyjna styków – wprowadzająca cykliczne przerywanie styków, cewka wybiegowa – pracująca podczas jazdy na wybiegu, dostosowuje ustawienie rozrusznika do prędkości wagonu, tak by możliwe było płynne przejście do rozruchu lub hamowania. W nowszych modelach oraz w trakcie napraw zamieniano przekaźnik mechaniczny na elektroniczny.

W tramwaju Konstal 105 N zastosowano, niestosowane wcześniej w tramwajach oświetlenie jarzeniowe zamiast oświetlenia żarówkowego. Dodatkowo zastosowano nowocześniejsze niż we wcześniejszych wagonach ogrzewanie na prąd sieciowy, które mimo, że zużywało więcej prądu (ogrzewanie nawiewowe wykorzystywało ciepło z chłodnic) to wymagało mniejszej obsługi niż ogrzewanie klasyczne.

Zalety
Zaletami wozu 105N były:
- duża pojemność
- wydajne ogrzewanie
- jasne wnętrze, dzięki dużej powierzchni przeszkolnych ścian

Eksploatacja
Eksploatacja w Bydgoszczy
Pierwsze dwa tramwaje Konstal 105N w wersji wąskotorowej trafiły do Bydgoszczy w marcu 1977 roku. Oba wagony zostały przebudowane w latach dziewięćdziesiątych na 805Na. Jeden z nich został skreślony z inwentarza w 1999 roku.

Eksploatacja w Gdańsku
Pierwsze tramwaje Konstal 105N trafiły na stan Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w Gdańsku w lutym 1975. Pierwsze 5 wagonów, mających numery fabryczne 43 – 47 zostały oznaczone numerami 06201-06205. Początkowo tramwaje te jeździły solo ze względu na problemy z jazdą ukrotnioną. Z pierwszej serii, która trafiła do Gdańska istnieje już tylko jeden egzemplarz (06204) przebudowany później na Konstal 105Na (1204). Druga transza tramwajów przybyła w maju 1976 roku. Na stan wprowadzono wówczas 10 nowych wagonów (numery fabryczne 316 – 325), które w Gdańsku dostały kolejne numery (06206-06215). Ostatnia dostawa nowych pojazdów serii 105N nastąpiła w marcu 1979, ostatni nowy wagon otrzymał numer 06276. W sumie w ramach tych dostaw WPK w Gdańsku dostało 76 wagonów Konstal 105N. Następne wagony tego typu w Gdańsku pochodziły z wymian z innymi zakładami. W 1988 roku, w zamian za wagony 102N i 102Na, z MPK Kraków do Gdańska trafiło 46 tramwajów Konstal 105N wyprodukowanych w latach 1976-78.

Przebudowa wagonów 105N na 105Na rozpoczęła się w 1994 roku. Modernizacje wykonywano we własnych warsztatach ZKM oraz w ZNTK Gdańsk, ZUTiKT Chorzów, MZNT Kraków. Od 2002 roku rozpoczęto przebudowę Konstal 105Na ex. Konstal 105N na typ Konstal 105NCh i Konstal 105NChD, a przebudowy dokonała firma Protram z Wrocławia. Ostatnie wagony 105N zakończyły służbę liniową na przełomie 2004 i 2005 roku, kiedy to zostały wysłane na naprawę główną do Łodzi i w ramach tej naprawy przebudowane na 105Na. W tym samym okresie wagon 1234 trafił na remont do warsztatów ZKM, podczas którego nadano mu pierwotny wygląd wagonów z pierwszej serii, która dotarła do Gdańska. Ostatni oryginalny wagon Konstal 105N nosi numer 06205 i do niedawna służył jako drugi w składzie nauki jazdy, a obecnie używany jest do przejazdów okolicznościowych jako wagon retro (mimo tego, że w niektórych innych miastach w Polsce wciąż jest używany w ruchu liniowym). Pozostałe nadal istniejące i eksploatowane tramwaje typu 105N to szkoleniowy 5001 oraz techniczne 9003 i 9005.

Eksploatacja w Gorzowie Wielkopolskim
Eksploatacja wagonów Konstal 105N rozpoczęła się w Gorzowie Wielkopolskim w grudniu 1975 roku[9]. W Gorzowie Wielkopolskim eksploatowane w ruchu liniowym jest jeszcze 8 wagonów Konstal 105N, wagony te są sprzęgnięte w składy dwuwagonowe.

Eksploatacja w Krakowie
Pierwsze wagony Konstal 105N pojawiły się już w styczniu 1975. W sumie w latach 1975-1979 dostarczono aż 164 sztuki tych najnowocześniejszych wówczas tramwajów. Obecnie jednak wszystkie zostały przebudowane na 105Na oprócz 8 przebudowanych na 105NT. W 1988 roku, w zamian za wagony 102N i 102Na, z MPK Kraków do Gdańska trafiło 46 tramwajów Konstal 105N wyprodukowanych w latach 1976-78.

Eksploatacja w Łodzi
W Łodzi były eksploatowane dwa prototypowe wagony Konstal 105NW oraz dostarczone później Konstal 805N.

105NW
Dwie prototypowe jednostki Konstal 105NW zostały przyjęte na stan łódzkiego MPK dopiero w styczniu 1977. Opóźnienie to w stosunku do innych miast było związane z tym, że w Łodzi tramwaje poruszają się po wąskich torach i trzeba było opracować wersję na wąskie tory.

Nowe wagony zostały przydzielone do zajezdni przy Tramwajowej. Wagony te po testach zarówno solo jak i w składzie dwuwagonowym, zostały skierowane do obsługi linii 11. Początkowo nosiły numery 459, 460. W 1984 roku wagon 460 został przebudowany na 805NS. W 1985 wagon 459 dostał nowy numer 1459. Ostatecznie wagon 1459 został skreślony w 1995 i jego części zostały wykorzystane do remontów wagonów Konstal 805Na.

805N
Oprócz prototypowych 105NW w Łodzi służyło jeszcze 25 wagonów Konstal 805N. Wagony te służyły w latach 1978-2000[13].

Eksploatacja w Poznaniu
Eksploatacja wagonów Konstal 105N w Poznaniu rozpoczęła się w 1975 roku. W stolicy Wielkopolski w sumie eksploatowano 126 pojazdów tego typu. Obecnie (2009) w Poznaniu jeździ liniowo jeden dwuwagonowy skład będący składem liniowo-historycznym, w którym odtworzono wprawdzie niektóre elementy tak jak wyglądały w pierwszych latach eksploatacji jednakże jest wyposażony w inne przetwornice, przyciski sterujące drzwiami, światła przeciwmgielne oraz nowoczesne kasowniki (elementy te są niezbędne do prowadzenia ruchu liniowego w Poznaniu, trwają jednak starania by te wagony były pojazdami wyłącznie historycznymi, w których stan byłby dokładnie taki jak w pierwszych latach eksploatacji).

Eksploatacja w Szczecinie
Pierwszy wagon Konstal 105N w Szczecinie wyruszył w trasę 18 marca 1975. Kolejne przyjechały do Szczecina w sierpniu 1975 roku. Początkowo trasę obsługiwały wyłącznie solo jednakże z czasem łączono je po dwa. Przez pierwsze 15 lat wagony stacjonowały wyłącznie w zajezdni Pogodno. W 1978 roku rozpoczęto eksploatacje składów 3 wagonowych[18]. Wraz z kolejnymi dostawami tramwajów Konstal 105N w Szczecinie planowano rozbudowę zajezdni pod nowe tramwaje. W 1984 roku wraz z postępującym kryzysem oraz brakami motorniczych wprowadzono składy trójwagonowe na znacznie większą skalę. W 1994 roku w Szczecinie jeździło 86 wagonów Konstal 105N dodatkowo planowano kupić w latach 1994-1997 jeszcze 24 wagony tego typu z innych miast wagony te miałby być w tych miastach przeznaczone do kasacji. Wagony te miały zostać wyremontowane MZK Szczecin[21]. Jednakże sprowadzenie z Niemiec wagonów Düwag GT6 spowodowało zmniejszenie zainteresowania kupnem używanych wagonów Konstal 105N. W 2001 roku zakupiono 14 zmodernizowanych wagonów 105N2k/S/2000.

W Szczecinie służyło w sumie 98 wagonów Konstal 105N, które później zostały przerobione na Konstal 105Na lub zezłomowane. Dwa wagony zostały jednak dla celów muzealnych przebudowane z powrotem z 105Na na oryginalny 105N oraz pomalowane w historyczne barwy. Obecnie wagony te noszą numery 720 i 701.

Eksploatacja na ĹšlÄ…sku
Na Górnym Śląsku eksploatacja wagonów Konstal 105N rozpoczęła się 3 stycznia 1975. W sumie było w eksploatacji aż 264 tych wagonów, w tym pierwsze dziesięć wyprodukowanych (wg numeru fabrycznego). W 2010 roku w eksploatacji było wciąż 14 wagonów tego typu.

Eksploatacja w Warszawie
Pierwsze dwa prototypowe tramwaje Konstal 105N trafiły do Warszawy w 1974 roku. Oba wagony zostały przydzielone do zajezdni wolskiej. Po testach, czyli od 1975 roku zaczęto dostarczać kolejne. Do Warszawy trafiło w sumie zaledwie, biorąc pod uwagę wielkość sieci, 100 sztuk tych wówczas najnowocześniejszych tramwajów w Polsce. Stan ten był spowodowany w dużej mierze tym, że Warszawa była obsługiwana przez sporą ilość tramwajów Konstal 13N, które wówczas nie były jeszcze w złym stanie oraz potrzebami innych miast w Polsce[25]. W 2007 roku w zajezdni na Woli stacjonowało jeszcze 55 tych pojazdów oraz dodatkowo aż 103 wagony modeli pokrewnych (105Na – 1 sztuka, 105N2K – 70, 105N2K/2000 – 32). Oprócz nich był również wagon Konstal 13N oraz zaledwie 31 wagonów nowszej generacji. Według danych Warszatów Głównych Zakładu Naprawy Tramwajów T-3 w Warszawie. Zakłady te dokonywały od kilku do 100 napraw głównych pojazdów rodziny Konstal 105N (naprawy główne wykonuje się co 3 lata). Jednakże w liczbie tej zawierają się również wagony pozostałych pokrewnych typów oprócz Konstal 105N2K i Konstal105N2K/2000). Tramwaje Konstal 105N trafiły później również do innych zajezdni w stolicy jednak były to pojedyncze sztuki. Według danych Warsztatów Głównych Zakładu Naprawy Tramwajów T-3. Zakłady te robiły od kilku do 100 napraw głównych tramwajów typu Konstal 105N jednakże w liczbie tej są również tramwaje typów pokrewnych oprócz Konstal 105N2k i Konstal 105N2k/2000.

Eksploatacja we Wrocławiu
Pierwsze wagony Konstal 105N zostały dostarczone do Wrocławia w 1975 roku. W 1994 roku we Wrocławiu było wciąż 116 tramwajów tego typ, był to drugi co do ilości typ wagonów we Wrocławiu. W 2005 roku we Wrocławiu było już tylko 4 (wszystkie w ruchu liniowym).

Pozostałe
Miasta w Polsce, w których mimo że w latach 70. istniała sieć tramwajowa, to nie było tam oryginalnych Konstal 105N/805N.

Częstochowa. (Są jednak 105Na).
GrudziÄ…dz (SÄ… jednak 805Nb).
Toruń. (Są jednak 805Na).
ElblÄ…g. (SÄ… jednak 805Na).


Dane techniczne (1973 Konstal 105N)
Producent: Konstal/Alstom Konstal, ChorzĂłw, Polska
Okres produkcji: 1973-2001
Szerokość toru: 1435 mm
Zasilanie: prąd stały 600V (DC/=)
Układ osi: Bo'Bo'
Liczba członów: 1
Długość: 13500 mm
Szerokość: 2400 mm
Wysokość: 3060 mm
Rozstaw wĂłzkĂłw: 6000 mm
Rozstaw osi w wĂłzku: 1900 mm
Średnica kół: 654 mm
Masa służbowa: 16 400 kg
Liczba drzwi: 4
Liczba miejsc ogółem: 125
Liczba miejsc siedzÄ…cych: 20
Liczba miejsc stojÄ…cych: 105
Wysokość podłogi: 910 mm
Układ rozruchu: oporowy
Typ silników: 4 × prądu stałego LTa-220
Moc ciągła: 160 kW
Moc godzinowa: 4 x 41,5 kW (166 kW)
Prędkość maksymalna: 70 km/h
Typ wózków: 2 × napędowe 2NN
Hamulce: bębnowe, elektromagnetyczne szynowe
Hamowanie elektrodynamiczne: tak

Pierwsze "akwarium" z "klimÄ…" dla pasaĹĽerĂłw
Paweł Zadrożny
niedziela, 7 sierpnia 2011 23:45

Tramwaje Warszawskie poszły śladem MZA (patrz wóz 3902) i rozpocżęły eksperymenty z instalowaniem klimatyzacji przestrzeni pasażerskiej w pojazdach, które dotąd nie posiadały tego udogodnienia. Do testów wybrano skład 1428+1427, który podczas NG został poddany modyfikacjom wg standardu "NG III" (śrutowanie konstrukcji pudła, nowe poszycie z blachy o podwyższonej odporności na korozję, nowe siedzenia pasażerskie, nagrzewnice, kwadratowe przednie punkty świetlne, nowe oświetlenie przedziału pasażerskiego, przesuwne okienka boczne, zintegrowane gniazda sterowania ukrotnionego Aviotech), który dodatkowo otrzymał klimatyzację przedziału pasażerskiego.

Bardzo mnie cieszą tego typu eksperymenty, jednak nie jestem do końca przekonany czy wybór konkretnie tych pojazdów był trafiony. Moim zdaniem dużo bardziej kliamtyzacja przestrzeni pasażerskiej potrzebna jest w wagonach serii 112N i 116N oraz 105N z uchylnymi okienkami. Mam zatem nadzieję, że wkrótce i w tych wagonach pojawi się to udogodnienie.