Najpopularniejszy radiowóz milicyjny w latach 70-tych i 80-tych. Wyposażony w charakterystyczny zestaw świetlno-dźwiękowy umieszczony na dachu.

Radiowóz milicyjny, używany przede wszystkim przez Wydział Ruchu Drogowego. Wyposażony w charakterystyczny zestaw dźwiękowo - świetlny umieszczony na dachu.

Podstawowy środek transportu funkcjonariuszy ZOMO. Wersja OW ( Operacyjno – Wypadowa ) zabierała drużynę złożoną z 10 milicjantów - kierowca, dowódca i 8 funkcjonariuszy siedzących na ławkach ustawionych w poprzek części bagażowej. Charakterystyczną cechą tych pojazdów były przesuwane drzwi z obu stron samochodu oraz dzielone drzwi tylne.

Jest to Ruchome Stanowisko Dowodzenia. Z zewnątrz nie różni się niczym od standardowej Nyski milicyjnej. W środku ma inny układ ławek – wzdłuż a nie w poprzek samochodu oraz wyposażona jest w dwie radiostacje. Dodatkowym wyposażeniem jest niezależne ogrzewanie, tzw. „webasto”.

Samochód terenowy w wersji milicyjnej, standardowe wyposażenie jednostek ZOMO. Używany w trakcie działań rozpraszających, często z wyposażeniem specjalnym w postaci wyrzutni granatów łzawiących, gigantofonu lub reflektora olśniewającego.

Samochód ciężarowy terenowy STAR w wersji milicyjnej WT czyli Wypadowo – Taktycznej.
Samochód transportowy, tzw. „buda” lub „dyskoteka". Pojazd przeznaczony do transportu 18 funkcjonariuszy.

Armatka wodna produkowana przez zakłady IFA w NRD. Polewaczki te ważyły 13 ton i miotały wodę z siłą 18-22 atmosfer. W Polsce nosiły oznaczenie PSG-5 (Pojazd Specjalny G-5), a pierwszy raz użyte w 1960 roku podczas zamieszek w Nowej Hucie. Z początkiem lat 70-tych polewaczki te stopniowo były wycofywane. Na zdjęciu w wersji NRD.

Armatka wodna czechosłowackiej firmy Tatra. W pierwszych dniach stanu wojennego jednostka ZOMO w Krakowie otrzymała w ramach "bratniej pomocy" dwie takie polewaczki (w późniejszym czasie chyba było ich więcej) od czechosłowackiej VB (tak w tamtych czasach nazywała się Milicja w Czechosłowacji. Polewaczki te były zupełnie nie udane konstrukcyjnie - mogły miotać wodę tylko po uprzednim zatrzymaniu się, ponadto miały słabo opancerzone wieżyczki za strzelcami. Z tych właśnie powodów pierwszy raz Tatr użyto dopiero w maju 1982 roku.

Supernowoczesna - jak na tamte czasy armatka wodna Steyer, zakupiona w Austrii we wczesnych latach 70-tych. Podobno stanowiła "szczyt mody milicyjnej". Miała 4 dysze miotające wodę - 2 na dachu i 2 pod zderzakiem. Agregat napędzany był silnikiem Forda Taunusa V4. Sporadycznie Steyery można było jeszcze zobaczyć w latach 90-tych, lecz do dzisiaj zachowało się niewiele egzemplarzy.

Armatka wodna polskiej produkcji - "Hydromil 1" wybudowana na podwoziu Stara. Polewaczki te miały trzy dysze miotające wodę - dwie pod zderzakiem i jedną na dachu. Używana powszechnie w latach 1973 - 1983, kiedy pojawiły się nowsze armatki wodne. Niemniej jednak "Hydromila1" można było też spotkać pod koniec lat 80-tych. Parę tych polewaczek wysłaliśmy do NRD.

Armatka wodna polskiej produkcji, zbudowana na podwoziu Jelcza (z niewiadomego powodu jest łudząco podobna do polewaczki Steyra). Pierwszy raz użyte w maju 1983 roku na Placu Zamkowym w Warszawie. Dostała oznaczenie "Hydromil 2". Są to bardzo dobre polewaczki. Mają 4 dysze miotające wodę - dwie na dachu i dwie pod zderzakiem. Miotają wodę w 3 strumieniach - zaporowy, rozpraszający i uderzeniowy (maksymalnie 4800 l/min). Zabierają na pokład 10 000 litrów wody. Agregat napędzany silnikiem Wołgi, po naprawach zamieniony na diesla. Wyposażony w miotacz granatów łzawiących WŁ-1. Używa się ich do dziś i podobno działają bez zarzutów. Pojedyncze egzemplarze zostały przerobione na wozy gaśnicze GCBA 9,6/48.
Dane techniczne
Rok produkcji: 1982
Liczba osi: 2
Moc maksymalna: 304 kW (413 KM)
Pojemność skokowa: 11000 cm3
Ładowność: 24 000 kg

Transporter opancerzony produkcji ZSRR - BTR-60 BP (w Polsce BTR często tłumaczony jako - Bojowy Transporter Rozpraszający). ZOMO dostało je z początkiem lat 80-tych. Transportery te były w Polsce używane tylko przez Milicję - głównie przez Plutony Specjalne. Podczas stanu wojennego używane głównie do blokad drogowych.

SKOT / OT 64 (Střední Kolový Obrněný Transportér - Średni Kołowy Transporter Opancerzony) – kołowy, czteroosiowy transporter opancerzony.
Pojazd został opracowany w Czechosłowacji pod koniec lat pięćdziesiątych XX w. W 1961 roku zbudowano kilka prototypów. W tym okresie transporterem zainteresowała się Polska, czego rezultatem było porozumienie o jego wspólnej produkcji.
Wprowadzony w 1963 roku na uzbrojenie Wojska Polskiego (jako SKOT) i armii czechosłowackiej (jako OT-64), pod tym drugim oznaczeniem znany na świecie, ponadto eksportowany do kilku krajów, głównie arabskich.
W czasie stanu wojennego był wykorzystywany do blokad drogowych.
Na początku lat 90. XX w. stopniowo wycofywany z Wojska Polskiego. Wobec małych nakładów na wyposażeniu Wojska Polskiego jest obecnie (2010 r.) ok. 300-400 transporterów SKOT, m.in. w wersjach R-2AM/AMT (dowodzenia pododdziałem artylerii) i R-3M (dowodzenia), inżynieryjnej i szkolnej.
Modernizacją transportera SKOT jest KTO Ryś przygotowany przez Wojskowe Zakłady Mechaniczne nr 5 z Poznania.
Produkcja seryjna transportera rozpoczęta została w FSC w Lublinie 12 października 1963 roku w dwudziestą rocznicę Bitwy pod Lenino. Polski zakład pełnił rolę montowni. Z Czechosłowacji importowane były podzespoły układu napędowego i przeniesienia mocy (Zakłady Tatra). W Polsce produkowano pancerne kadłuby i wieże (Huta w Ostrowcu Świętokrzyskim i Huta Częstochowa), elementy układu zawieszenia (Huta Stalowa Wola) i uzbrojenie pokładowe (Zakłady Mechaniczne w Tarnowie). Produkcję zakończono 22 lipca 1971 roku. Łącznie wyprodukowano 4500 egzemplarzy, z czego około 2000 zostało wyeksportowanych.
Wersje polskie
SKOT - wersja bazowa pozbawiona uzbrojenia
SKOT-1A - wersja z zamontowanym km 7,62 mm lub wkm 12,7 mm
SKOT R-3M - wóz łączności i dowodzenia
SKOT R-3Z - wóz łączności i dowodzenia
SKOT R-4 - wóz łączności i dowodzenia
SKOT R-6 - wóz łączności i dowodzenia
SKOT-WPT - wĂłz pomocy technicznej
SKOT S-260 Art (artyleryjski) - ciągnik i pojazd do transportu moździerzy i ciężkich granatników ppanc SPG-9
SKOT S-260 InĹĽ (inĹĽynieryjny) - pojazd przystosowany do mechanicznego ustawiania pĂłl minowych
SKOT-2A - z wieĹĽyczkÄ… z BRDM-2, nazywany takĹĽe OT-64C.
SKOT-2AM - uzbrojony dodatkowo w ppk 9M14 Malutka na bokach wieĹĽy, oznaczenie czeskie OT-64C(1A)
SKOT R-2 - wóz łączności i dowodzenia
SKOT R-2AM - wĂłz dowodzenia ogniem dla artylerii
SKOT-2AP - polska wersja z tzw. wieĹĽÄ… przeciwlotniczÄ… uzbrojonÄ… w wkm 14,5 mm i km 7,62 mm, znany jako OT-64C(2).
KTO WR-02 "Ryś" (kołowy transporter opancerzony) - zmodyfikowany SKOT z silnikiem IVECO Cursor 8
Dane techniczne
Producent: Fabryka Samochodów Ciężarowych, Lublin, Polska / Czechosłowacja
Okres produkcji 1963-1971
Typ pojazdu: kołowy transporter opancerzony, 8×8
Załoga: 2+10
Silnik: wysokoprężny, 4-suwowy, chłodzony powietrzem, widlasty, 8-cylindrowy Tatra T-928-14
Pojemność skokowa: 11 762 cm³
Stopień sprężania: 16,5:1
Moc maksymalna: 132,4 kW (180 KM) przy 2000 obr./min.
Pojemność zbiornika paliwa: 330 l
Pancerz: Spawany z płyt walcowanych
Długość: 7440 mm
Szerokość: 2550 mm
Wysokość: 2830 mm
Prześwit: 400 mm
Masa własna: 12,9 t
Prędkość: na szosie 95 km/h, na wodzie 8-9 km/h
Zasięg: 650-740 km
Brody (głęb.): Pływa
Uzbrojenie: 1 wkm 14,5 mm KPWT sprzężony z 7,62 mm km PKT, kąty ostrzału w poziomie 360°, w pionie -4° +89,5°
Wyposażenie: Falochron, ogrzewanie, filtrowentylacja, odśrodkowa pompa wodna
UĹĽytkownicy:

BRDM-2 (Bojewaja Razwiediwatielnaja Dozornaja Maszina, ros. Боевая Разведывательная Дозорная Машина – pojazd bojowy patrolu/rozpoznania) – opancerzony transporter rozpoznawczy (klasyfikowany też jako opancerzony samochód rozpoznawczy albo bojowy wóz rozpoznawczy). Został zaprojektowany w Związku Sowieckim.
Pierwszy BRDM (BTR-40P) pojawił się w 1956. BRDM-2 (BTR-40PB) został, po raz pierwszy, zaprezentowany publicznie w 1966. Zastąpił BRDM w armiach Układu Warszawskiego. Obecnie jest używany w ponad 45 krajach.
Podczas stanu wojennego służył do blokad drogowych.
BRDM-2 posiada ulepszone właściwości pływne i lepsze uzbrojenie niż swój poprzednik. Przedział załogi przesunięto do przodu, a silnik benzynowy do tyłu. Silnik ma większą moc niż w BRDM-ie (140 KM V-8 zamiast 90 konnego 6-cylindrowego silnika). Załoga składa się z czterech osób: dowódca, kierowca, zwiadowca i celowniczy. Uzbrojenie jest takie samo jak w transporterze opancerzonym BTR-60: karabin maszynowy KPWT 14,5 mm oraz karabin maszynowy PKT 7,62 mm. Z zewnątrz różni się od pierwszego BRDM'a większym kadłubem. W podstawowej wersji ma zamontowaną stożkowatą wieżyczkę w centralnej części. W przedniej części posiada włazy obserwacyjne. BRDM-2 posiada reflektor podczerwieni, podczerwone światła drogowe oraz filtr NBC. Pojazd posiada dwie pary kół i scentralizowany system regulacji ciśnienia przydatny do poruszania się w każdym terenie, a także koła w środkowej części kadłuba, ułatwiające pokonywanie rowów i nasypów. Posiada również pędnik wodnoodrzutowy do poruszania się w wodzie. Opancerzenie zabezpiecza przed ostrzałem z broni ręcznej. Odłamki artyleryjskie i pociski karabinów maszynowych 0.5cal mogą penetrować pancerz. Opony nie są zabezpieczone przed przebiciem i są podatne na uszkodzenia od ognia wszelkiego rodzaju.
Wersje
BRDM-2RS - wóz rozpoznania skażeń chemicznych i promieniotwórczych.
BRDM-2U - wóz dowódczo-sztabowy. Pozbawiony wieży i uzbrojenia. Wyposażony w większą liczbę środków łączności.
BRDM-2R5 z radiostacją umożliwiającą sprawną łączność dowódcy kompanii oraz dowódcom plutonów
BRDM-2 z sześcioprowadnicową wyrzutnią (9P122 albo 9P133) przeciwpancernych pocisków kierowanych 9M14 Malutka.
BRDM-2 z wyrzutniÄ… ppk 9M17 Falanga.
BRDM-2 z wyrzutniÄ… ppk 9M17M Skorpion
BRDM-2 z wyrzutniÄ… ppk 9M113 Konkurs
BRDM-2 z rakietowym systemem przeciwlotniczym 9K35M3 Strzała-10M3.
BRDM-2M96iK "Szakal" - polska odmiana pojazdu BRDM-2
Dane techniczne
Producent: Arzamaska Fabryka Maszyn, ZwiÄ…zek Socjalistycznych Republik Sowieckich
Okres produkcji: 1963-1989
Typ pojazdu: opancerzony transporter rozpoznawczy
Trakcja: kołowa (4x4)
Załoga: 4
Silnik: gaĹşnikowy, 4-suwowy, widlasty, 8-cylindrowy GAZ-41
Moc maksymalna: 140 KM
Pojemność zbiornika paliwa: 290 l
Pancerz: spawany z płyt walcowanych
Długość: 5750 mm
Szerokość: 2350 mm
Wysokość: 2310 mm
Prześwit: 430 mm
Masa wlasna: 6,6 t
Masa bojowa: 7 t
Prędkość maksymalna: 100 km/h, w wodzie: 9-10 km/h
Zasięg: 750 km
Pokonywanie przeszkĂłd
Rowy (szer.): 122 cm
Ĺšciany (wys.): 40 cm
Kąt podjazdu: 30°
Uzbrojenie: 1 wkm KPWT kal. 14,5 mm, 1 km PKT kal. 7,62 mm

TOPAS (cz. Transportér Obrnený Pasovy) – gąsienicowy transporter opancerzony konstrukcji czechosłowackiej.
Pod koniec lat 50. XX wieku Czechosłowacja nabyła w ZSRR licencję na produkcję transporter opancerzony BTR-50. Otrzymana dokumentacja stała się podstawą do opracowania nowego gąsienicowego transportera opancerzonego dla Czechosłowackiej Armii Ludowej. Prace nad nowym transporterem rozpoczęto w 1958 roku. Prace nad pierwszym z wersji tego transportera ukończono w 1962 roku i otrzymał on nazwę TOPAS (skrót od pełnej nazwy – Transportér Obrněný PÁSový)
W ramach modernizacji zmieniono układ przeniesienia mocy, zastosowano silnik wyposażony w turbosprężarkę i zmieniono kształt przedniej-górnej płyty pancernej.
Zmodernizowany transporter został przyjęty do uzbrojenia armii czechosłowackiej i otrzymał oznaczenie OT-62 (skrót od Obrněný Transportér vzor 62) a jego produkcję seryjną rozpoczęto w 1963 roku.
Produkowana go w kilku wersjach:
OT-62A — transporter opancerzony, nieuzbrojony (wersja podstawowa)
OT-62B (TOPAS-2A) — transportera z wieżyczką obrotową, uzbrojony w km kal. 7,62 mm (w wieżyczce obrotowej) i działo bezodrzutowe (ciężki granatnik przeciwpancerny) Tarasnice T-21 kal. 82 mm
DTP-62 (cz. Dílna Technické Pomoci) — wóz pogotowia technicznego, produkowany w Czechosłowacji
wĂłz sztabowy przystosowany do pracy oficerĂłw sztabowych
wĂłz dowodzenia
wozu łączności
Po wprowadzeniu do produkcji seryjnej OT-62C budowano dwie jego wersje różniące się wyposażeniem:
OT-62C, wersja I – transportera opancerzonego dla przewozu drużyny piechoty z pełnym wyposażeniem bojowym (3 członków załogi i 12 żołnierzy desantu).
OT-62C, wersja II – transportera opancerzony dla przewozu działonów moździerzy (przewoził 2 moździerze 82 mm i ośmiu artylerzystów)
Modernizacje w Polsce
Na uzbrojenie Wojska Polskiego przyjęto transporter w wersji podstawowej – nieuzbrojonej. W związku z tym w Wojskowej Akademii Technicznej rozpoczęto pracę nad jego modernizacją polegającą na zamontowaniu tzw. wieży przeciwlotniczej zastosowanej w transporterze SKOT-2AP. Zmodyfikowana wieża uzbrojona była w sprzężone wielkokalibrowy karabin maszynowy KPWT i karabin maszynowy SGMT (później zmieniony na PKT). Transporter TOPAS wyposażony w taką wieżę otrzymał oznaczenie TOPAS-2AP.
W Wojskowym Instytucie Techniki Pancernej i Samochodowej opracowano jeszcze jedną wersję transportera jako wozu pogotowia technicznego oznaczono go jako WPT-TOPAS. W tej wersji transporter miał służyć do ewakuacji z pola walki (także z wody) uszkodzonych transporterów TOPAS i czołgów pływających PT-76, holowania tych pojazdów, dokonywania drobnych napraw w rejonie walk i udzielania pomocy załogom. W związku z tym w skład wyposażenia tego transportera wchodziły:
wyciągarka mechaniczna o uciągu 2,5 tony i linie o długości 600 m – służąca do wyciągania pojazdów z wody
dźwig o nośności 1 tony, napędzany ręcznie, z możliwością montowania w kilku miejscach
zasobniki z zestawem narzędzi, przyrządów i urządzeń do naprawy
zestaw spawalniczy (do spawania gazowego)
ponton, przyrządy dla płetwonurków
UĹĽycie
Po rozpoczęciu produkcji seryjnej transporter opancerzony TOPAS wszedł do uzbrojenia wojska Czechosłowackiej Armii Ludowej pod oznaczeniem OT-62. W późniejszym okresie był sprzedawany także wielu krajów Afryki i Azji, przy czym była to wersja nieuzbrojona.
SĹ‚uĹĽba w Wojsku Polskim
Po zakupieniu przez Polskę na początku lat sześćdziesiątych transporterów TOPAS (ok. 200 szt.), ze względu na ich dobrą pływalność, znalazły się one na uzbrojeniu 7. Dywizji Desantowej (polska dywizja piechoty morskiej). Transportery te były zasadniczym typem uzbrojenia pułków desantowych zapewniając zarówno transport, jak i wsparcie ogniowe na polu walki. Używano pojazdów w dwóch wersjach dla drużyny piechoty i obsługi moździerzy 82 mm. Transportery TOPAS znajdowały się na uzbrojeniu Wojska Polskiego do końca lat osiemdziesiątych tj. do chwili ich całkowitego zużycia. Transportery te używane były w stanie wojennym do blokad drogowych.
Dane techniczne
Okres produkcji:1962-1972
Czechosłowacja
Typ pojazdu: gÄ…sienicowy transporter opancerzony
Załoga 2 + 16 żołnierzy desantu (TOPAS) / 3 + 12 lub 8 żołnierzy desantu (TOPAS-2AP)
Silnik: wysokoprężny, 6-cylindrowy, rzędowy P-V6
Moc maksymalna: 220 kW (300 KM) przy 1800 obr./min.
Pojemność zbiornika paliwa: 407 l
Pancerz: z płyt walcowanych o grubości 17 mm
Długość: 7000 mm
Szerokość: 3140 mm (TOPAS) / 3225 mm (TOPAS-2AP)
Wysokość: 2100 mm (TOPAS) / 2725 m (TOPAS-2AP) / 2720 mm (WPT-TOPAS)
Prześwit: 410 mm (TOPAS) / 425 mm (TOPAS-2AP)
Masa bojowa: 15 000 kg (TOPAS) / 16 000 kg (TOPAS-2AP)
Masa własna: 13 000 kg (TOPAS) / 15 100 kg (TOPAS-2AP)
Nacisk jednostkowy: 0,51 kg/cm²
Prędkość maksymalna: 60 km/h (po drodze) lub 10,8 km/h (pływania)
Zasięg: 450 – 550 km (po drodze) lub 150 km (pływania)
Pokonywanie przeszkĂłd
Rowy (szer.): 2,80 m
Ĺšciany (wys.): 1,10 m
KÄ…t podjazdu: 38Âş
Uzbrojenie: 1 karabin maszynowy kal. 7,62 mm, 1 pancerzownica Tarasnice 21 kal. 82 mm (TOPAS) / 1 wielkokalibrowy karabin maszynowy KPWT kal. 14,5 mm
1 karabin maszynowy PKT lub SGMT kal. 7,62 mm (sprzężony z KPWT) (TOPAS-2AP) / 1 karabin maszynowy PK kal. 7,62 mm (WPT-TOPAS)
UĹĽytkownicy

T-72 – czołg konstrukcji radzieckiej wprowadzony na uzbrojenie wojsk radzieckich w początku lat 70. Produkowany w Niżnym Tagilu w Uralskiej Fabryce Wagonów (UWZ). Na wyposażenie Wojska Polskiego wszedł w 1978 roku. Do dziś stanowi podstawowy komponent polskich wojsk pancernych – według danych MON z 1 października 2005 w użyciu jest obecnie 597 takich wozów. ZSRR sprzedał licencje na jego produkcję do kilku krajów (Czechosłowacji, Indii, Jugosławii, Polski). W naszym kraju produkowany jest w gliwickim Bumarze. W Polsce występuje w następujących wersjach: T-72M, T-72M1 i T-72M1D. Jego daleko posuniętą modernizacją jest PT-91, których polskie wojska lądowe posiadają 233. Ogółem do połowy lat 90. zbudowano około 20 tysięcy tych czołgów w kilku krajach świata. T-72 używają armie kilkunastu państw. Dla przykładu – Armia Rosyjska posiada 1200 w czynnej służbie i 8000 w rezerwie, Bułgaria – 430, Czechy – 543, Słowacja – 272, Ukraina – 2200, Białoruś – 1200, Indie – 1700, Syria – 1500, Kazachstan – 600, Turkmenistan – 500 (dane na rok 2003).
Konstrukcja
Czołg posiada wielowarstwowy pancerz czołowy oraz wyposażony jest w automat ładowania armaty (elektromechaniczny zespół automatycznego ładowania), co pozwoliło na zredukowanie załogi do trzech żołnierzy (dowódca, działonowy i kierowca-mechanik).
Pancerz
kadłub – 80 mm stali + 105 mm tekstolitu szklanego (STEF) + 20 mm stali pod kątem 22 stopni o (grubości przeliczeniowej 530 mm(T-72); 60 mm stali + 105 mm STEF + 50 mm stali o grubości przeliczeniowej – 550 mm (T-72A, T-72M); 16 mm stali o podwyższonej twardości + 60 mm stali + 105 mm STEF + 50 mm stali o grubości przeliczeniowej 580 mm (T-72A, T-72M1); wersje T-72B i T-72S wyposażone w nowy wielowarstwowy pancerz kadłuba, na wozach późniejszych serii instalowany pancerz reaktywny Kontakt-1; T-72BM chroniony integralnym pancerzem reaktywnym II generacji Kontakt-5
wieża – odlew staliwny o grubości, około 280 mm (przód) (T-72) o grubości przeliczeniowej – <410 mm; odlew staliwny z integralnymi komorami mieszczącymi elementy ceramiczne (T-72A, T-72M1) o grubości przeliczeniowej – <530 mm; odlew staliwny z integralnymi komorami mieszczącymi elementy pancerza NERA (T-72B) o grubości przeliczeniowej <640 mm
kadłub boki – 80 mm
Uzbrojenie główne
armata gładkolufowa 125 mm różnych wersji:
2A26-M2 (D-81; montowana w T-72) kalibru 125 mm na pociski odłamkowo-burzące, kumulacyjne, podkalibrowe
2A46 (D-81T; montowana w T-72A i jego eksportowych wersjach)
2A46M (D-81TM; T-72B, czyli T-72M1M1, i jego eksportowe wersje np. T-72B1, wersja "uboga"), mogąca dodatkowo wystrzeliwać czołgowe ppk
Uzbrojenie dodatkowe
sprzężony z armatą karabin maszynowy PKT kalibru 7,62 mm
przeciwlotniczy karabin maszynowy (wkm) NSW kalibru 12,7 mm
8 wyrzutni granatĂłw dymnych 902B kalibru 82 mm
Warianty
ZSRR – Rosja
T-72 Urał ("Ural"; Obiekt 172M; 1973 r.), celownik-dalmierz TPD-2-49, jednostka ognia 39 nabojów
T-72K – czołg dowódczy na bazie T-72, dodatkowa radiostacja R-130M i aparatura nawigacyjna TNA-3
Obiekt 172-2M Bajwoł ("Bawół") – opracowana na początku lat 70. modernizacja T-72; armata 2A46M ze zmienionym systemem stabilizacji, pancerz kadłuba pod kątem 20 stopni, całkowicie metalowe fartuchy chroniące boki kadłuba, ekrany pancerne osłaniające wieżę, jednostka ognia zwiększona do 45 nabojów, zmodyfikowane zawieszenie, wyrzutnie granatów dymnych, silnik 840 KM
T-72 (Obiekt 172M-E,-E1;) – wariant eksportowy, czasem określany jako T-72G
T-72 Urał-1 ("Ural-1"; Obiekt 172M1; 1976 r.) – armata 2A46, nowy pancerz wieży z wkładami korundowymi
T-72A (Obiekt 176; 1979 r.) – celownik-dalmierz TPD-K1, nowy pancerz wieży z wkładami piaskowymi ("Dolly Parton"); w latach 80. przód kadłuba wzmocniony 16 mm płytą ze stali o podwyższonej twardości
T-72AK (Obiekt 176K) – czołg dowódczy na bazie T-72A
T-72AW – T-72A z pancerzem reaktywnym Kontakt-1
T-72B (Obiekt 184; 1985 r.) – system kierowania ogniem 1A40-1, system 9K120 dający możliwość wystrzeliwania czołgowych ppk 9M119, nowa armata 2A46M i układ stabilizacji, wzmocniony pancerz wieży (w kodzie NATO określany jako "Super Dolly Parton") i kadłuba, silnik W-84-1 o mocy 618 kW/840 KM; kolejne serie wozów dopancerzane pancerzem reaktywnym Kontakt-1, czasem określane (niepoprawnie) jako T-72BW, oraz pancerzem reaktywnym Kontakt-5 (od 1988 roku), określane jako T-72BM lub T-72B(M)
T-72B1 (Obiekt 184-1) – odmiana T-72B pozbawiona możliwości wystrzeliwania czołgowych ppk
T-72B1K (Obiekt 184K-1) – czołg dowódczy na bazie T-72B1
T-72BK (Obiekt 184K) – czołg dowódczy na bazie T-72B
T-72BM (Obiekt 184M; 1988 r.) – 1) lub T-72B(M): częste określenie odmiany T-72B z pancerzem reaktywnym Kontakt-5 2)wersja rozwojowa T-72B
T-72BU (Obiekt 188; 1993 r.) – pierwotne oznaczenie T-90
T-72M (Obiekt 172M-E2,-E3,-E4; 1980 r.) – wariant eksportowy T-72A, celownik-dalmierz TPD-K1
T-72M1 (Obiekt 172M-E5,-E6; 1981 r.) – wariant eksportowy T-72A, dalmierz laserowy TPD-K1, pancerz wieży z wkładami piaskowymi (w kodzie NATO określany jako "Dolly Parton"), przód kadłuba wzmocniony 16 mm płytą ze stali o podwyższonej twardości
T-72M1M (Obiekt 172M-E8; 1987 r.)- 1) pierwotne oznaczenie T-72S 2) opracowana w Rosji w latach 90. na eksport modernizacja T-72M1 z systemem obrony aktywnej Arena
T-72S (1987 r.; określany pierwotnie jako T-72M1M) – wariant eksportowy T-72B, pancerz reaktywny Kontakt-1
Jugosławia
M-84 (1983 r.) – odmiana T-72M, rodzimy system kierowania ognia
M-84A (1988 r.) – modernizacja M-84 z warstwowym pancerzem wieży, pasywne nocne urządzenia celownicze
M-92 Vihor (wcześniej określany jako V-2001) – opracowywany od końca lat 90. nowy jugosłowiański czołg
M-84A4 Snajper (1997 r.) – chorwacka modernizacja M-84 z nowym systemem kierowania ogniem
M-94 Degman – chorwacka propozycja modernizacji M-84
M-84AB – 1) eskportowa wersja M-84A, w służbie w siłach pancernych Kuwejtu 2) serbska propozycja modernizacji T-72M i T-72M1
M-84AB1 – serbska propozycja modernizacji czołgów rodziny T-72, z pancerzem reaktywnym II generacji Kontakt-5 i nowym systemem kierowania ognia
Polska
T-72M1D – polskie oznaczenie dowódczej wersji T-72M1
T-72M1Z – polska modernizacja T-72M1, czołg doprowadzony do standardu PT-91 Twardy
Ukraina
T-72AG – ukraińska propozycja modernizacji czołgów rodziny T-72, opracowana z wykorzystaniem elementów T-80UD i T-84
T-72MP – ukraińska propozycja modernizacji czołgów rodziny T-72
T-72-120 (lub T-72AGM) – ukraińska propozycja modernizacji czołgów rodziny T-72 z armatą 120 mm, m.in. z magazynem amunicji w niszy wieży i nowym zmechanizowanym układem ładowania
Inne
T-72 Ajeya – indyjska wersja licencyjna T-72M1
T-72 Asad Babyl ("Lew Babilonu") – iracka wersja licencyjna T-72M1
T-72M1Cz – czechosłowacka modernizacja T-72M1, pancerz reaktywny Dyna-72
T-72M4Cz – czeska modernizacja T-72M1, nowa armata, system kierowania ogniem, silnik, pancerz reaktywny Dyna-72
T-72M1S (określana także jako T-72M1A) – słowacka modernizacja T-72M1, pasywne nocne przyrządy celownicze, pancerz reaktywny Dyna-72
T-72M2 Moderna – słowacka modernizacja T-72M1, nowy system kierowania ogniem, silnik, pancerz reaktywny Dyna-S
T-72SIM-1 – Izraelska modernizacja przeprowadzona przez firmę "Elbit", używana w armii gruzińskiej. Posiada nowy system kierowania ogniem oraz opancerzenie reaktywne.
TR-125 – rumuńska wersja rozwojowa czołgu rodziny T-72
Produkcja w Polsce
Produkcję licencyjną czołgu T-72 uruchomiono w 1981 w Zakładach Mechanicznych "Bumar-Łabędy" w Gliwicach. Początkowo produkowano model T-72M. W 1986 rozpoczęto produkcję wersji T-72M1. Na bazie tego wozu powstała odmiana dowódcza oznaczona jako T-72M1D. Czołgi produkowane były zarówno na potrzeby Wojska Polskiego, jak i na eksport. Ogółem wyprodukowano 1610 pojazdów. Ze względu na trudności gospodarcze w drugiej połowie lat 80. większość wyprodukowanych czołgów T-72 przeznaczano na eksport, m.in. do Iraku, NRD (156 szt.), Iranu (104 szt. w latach 1994 - 95), na Węgry.
W latach 1987-1989 prowadzono rozmowy w sprawie przekazania licencji następnej wersji czołgu oznaczonej jako T-72S. Po zmianach politycznych w Polsce w 1989 rozmowy te zostały zerwane przez stronę polską, co zakończyło proces pozyskiwania dokumentacji licencyjnej kolejnych wersji czołgu T-72.
Udział w konfliktach zbrojnych
Czołgi T-72 w momencie pojawienia się zadziwiły świat skutecznością armaty kalibru 125 mm. Zostały użyte w Polsce podczas stanu wojennego do pacyfikacji KWK "Wujek" w Katowicach oraz do blokad drogowych w całym kraju. Użyte również w trakcie konfliktu w Libanie w 1982 roku walczyły z amerykańskimi M60 Patton i zdarzało się, że bezpośrednie trafienie zrywało wieżę trafionego czołgu. Z drugiej strony pociski z armaty kalibru 105 mm dość łatwo przebijały pancerz T-72.
Czołgi te stanowiły też wyposażenie armii irackiej, obok starych T-55, w trakcie konfliktu w Zatoce Perskiej w 1991, jednak używane przez Irakijczyków pierwsze, przestarzałe wersje tych czołgów nie mogły sprostać konstrukcjom zachodnim. Większość została zniszczona przez lotnictwo i śmigłowce szturmowe, a te które walczyły z czołgami, starły się z wczesnymi wersjami czołgów "Abrams" i "Challenger". Pociski wystrzeliwane z T-72 były w stanie przebić pancerze czołgów alianckich z dystansu poniżej 1000 metrów, zaś te były w stanie zniszczyć czołgi irackie z dystansu do 1500 metrów pociskami rdzeniowymi lub bez ograniczeń używając pocisków kumulacyjnych. Wyszła też druga poważna wada: trafienie czołgu, często powodowało zapalenie ładunków miotających znajdujących się na dnie wieży i albo urywało wieżę w potężnym wybuchu (wybuch potrafił być tak silny, że jeden z czołgów "Abrams" znajdujący się w bezpośredniej bliskości eksplodującego T-72 został zniszczony), albo czołg palił się i nagrzewał do takiej temperatury, że topiły się na nim elementy.
Dane techniczne
Produkcja: 1973 do dzisiaj
Załoga: 3
Silnik: wysokoprężny, 12-cylindrowy W-46
Moc maksymalna: 574 kW (780 KM) przy 2000 obr./min.
Przeniesienie napędu: mechaniczne ze wspomaganiem hydraulicznym
Pojemność zbiornika paliwa: 1590 l (z dodatkowymi zbiornikami)
Pancerz: kompozytowy, reaktywny, spawany z płyt walcowanych, grubość: 200 mm
Długość całkowita: 9530 mm
Długość kadłuba: 6670 mm
Szerokość kadłuba: 3460 mm
Szerokość całkowita (z osłonami przeciwkumulacyjnymi): 3720 mm
Wysokość: 2190 mm
Prześwit: 430 mm
Masa bojowa: 41 000 kg
Nacisk jednostkowy: 0,83 kg/cm²
Prędkość maksymalna: 60 km/h (po drodze) / 45 km/h (w terenie)
Zasięg: 450 – 600 km (na drodze)
Brody (głęb.): 1,20 m
Rowy (szer.): 2,80 m
Kąt podjazdu: 30°
Uzbrojenie: 1 armata 2A46M kal. 125 mm (zapas amunicji – 39 nabojów), 2 karabiny maszynowe PKT kal. 7,62 mm (zapas amunicji – 2000 szt.), 1 wielkokalibrowy karabin maszynowy DSzK (lub NSW) kal. 12,7 mm (zapas amunicji – 299 szt.)
WyposaĹĽenie: 8 wyrzutni granatĂłw dymnych 902B kal. 82 mm
UĹĽytkownicy: